Oprócz tokaju lubię także czerwone wino.

Niebanalny, sugestywny, oszczędny, bezkompromisowy, liryczny – to tylko niektóre przymiotniki, którymi można opisać pianistę Michała Tokaja. Podobnie jak wiele lat temu Marcin Wasilewski z trio związał się z Tomaszem Stańką, tak Michał wraz ze swoim trio współpracuje z legendą Bennie Maupinem. Ten ostatni grał z Milesem Davisem, Herbie Hancockiem, McCoy Tynerem czy Eddiem Hendersonem. Czas pokaże, czy płyta (recenzja w 5/2008 HFC) i koncerty z Maupinem okazą się przełomowe dla dalszej kariery Tokaja i jego kolegów. Z pewnością jest duża szansa, aby tak się stało.

HFC Zaglądając na Twoją stronę internetową, można przeczytać po prostu „Michał Tokaj – pianista”, bez dopisku jazzowy! Zrobiłeś to z pełną premedytacją?
MICHAŁ TOKAJ Nie chcę się zamykać w określeniu jazzowy, choć z drugiej strony większość rzeczy, którymi się zajmuję, to właśnie ten rodzaj muzyki. Tyle tylko, że lubię słuchać różnych gatunków i z wielu czerpać inspirację.

HFC Jak rozumiem jesteś muzykiem otwartym, cokolwiek to znaczy?
MT Staram się być i dzięki temu, mam nadzieję, rozwijam się.

HFC Zanim przejdziemy do ostatnich, według mnie spektakularnych, projektów, chciałbym, abyś nam przybliżył kilka faktów sprzed lat. Czy rzeczywiście fortepian był Twoim pierwszym instrumentem?
MT Tak. Moja mama grała na fortepianie, więc w naturalny sposób zainteresowałem się muzyką, zresztą później rodzice wysłali mnie do szkoły muzycznej. Na pianinie zacząłem grać, mając cztery, może pięć lat.

HFC Czy od razu pokochałeś ten instrument?
MT Wiesz wtedy będąc małym brzdącem, nie myślałem o tym…

HFC Raczej chodzi mi o to, czy miałeś dużą łatwość w grze?
MT Podobno tak, mówili, że jestem zdolny i mam talent. Dlatego też pewnie dostałem się do szkoły muzycznej i rodzice bardzo mnie w tym wspierali.

HFC Pierwszy utwór jakiego nauczyłeś się grać?
MT (śmiech) Nie pamiętam, natomiast pamiętam pierwszą lekcję w szkole muzycznej, kiedy przyszedłem do pani prof. Manasterskiej, która nauczyła mnie pięciu gam. I to dosyć wyraźnie utkwiło mi w pamięci, że podczas pierwszej lekcji nauczyłem się kilku skal.

HFC W takim razie co takiego spowodowało, że zainteresowałeś się jazzem?
MT W szkole muzycznej oprócz klasyki próbowałem grać inne rzeczy, czyli tzw. rozrywkę. Trochę improwizowałem, choć wtedy nie wiedziałem jeszcze, jak to nazwać, nie znałem skal jazzowych, bluesowych itd. W 1991 roku znajomi namówili mnie na wyjazd na warsztaty jazzowe do Puław. Nie ukrywam, że pojechałem tam bez przekonania. Obawiałem się, że jazz to coś zbyt zawikłanego i nużącego. Jednakże atmosfera, klimat i wiedza wyniesiona z tych warsztatów okazała się bezcenna i oczywiście przez kilka lat z rzędu przyjeżdżałem regularnie do Puław. I właściwie tak zaczęła się ta moja przygoda z jazzem.




HFC W kontekście tej młodzieńczej fascynacji jazzem, jakich miałeś idoli? Niekoniecznie mam tu na myśli pianistów jazzowych, raczej muzyków, którzy okazali się drogowskazem...
MT Na początku mojej drogi jazzowej wpadła mi w ręce płyta „My Funny Valentine” Milesa Davisa i praktycznie wszyscy muzycy, którzy wzięli udział w tej sesji, bardzo przypadli mi do serca. Za każdym razem słuchając tej płyty, odkrywałem coś nowego i starałem się słuchać uważnie wszystkich muzyków, nie tylko Milesa czy Herbie Hancocka.

HFC Czyli ta pierwsza inspiracja to Miles?
MT Powiedziałbym, że Miles i Coltrane równocześnie.

HFC A polscy kompozytorzy muzyki filmowej, jak Kurylewicz czy Sławiński? Mam takie wrażenie, że to Wasze nowe pokolenie pianistów, wymienię obok Ciebie Leszka Możdżera, Marcina Wasilewskiego i Krzysztofa Herdzina, czerpie sporo z tej polskiej tradycji, nie zachłystując się bezgranicznie tym co „zachodnie” czy ze Stanów.
MT Tak, oczywiście. Przyznam się, że te moje inspiracje nie są bardzo konkretne, ale polska muzyka filmowa Kurylewicza, Sławińskiego, Dudusia Matuszkiewicza do filmów i seriali, które oglądałem w młodości, stała się w pewnym momencie mojej kariery źródłem inspiracji. To z reguły nie są inspiracje bezpośrednie i świadome, ale z pewnością we mnie tkwią.

HFC Nie należysz do pianistów, którzy popisują się biegłością, techniką, ilością wygranych nut na sekundę. Cenisz sobie przestrzeń, wagę pojedynczego dźwięku i nastrój. Z czego to wynika? Myślisz, że charakter człowieka w jakiejś mierze przekłada się na tworzoną muzykę?
MT Z pewnością. Myślę, że improwizując czy komponując, każdy z muzyków stara się robić to w sposób szczery, naturalny i w związku z tym opowiadać trochę o sobie, o tym, jakim się jest i co się lubi. To naturalna kolej rzeczy, żeby nie udawać, nie robić nic wbrew sobie. Starać się wyrażać siebie poprzez muzykę.



HFC Brałeś kiedyś udział w wielu konkursach pianistycznych. Jakby nie patrzeć, jest to forma rywalizacji i konkurencji. Startowałeś po to, żeby się sprawdzić czy może najnormalniej w świecie przebić?
MT Tak naprawdę nie myślałem za bardzo o przebijaniu się, o tym żeby ludzie o mnie usłyszeli. Traktowałem to jako wyzwanie, możliwość konfrontowania siebie z innymi uczestnikami. Niezwykle ważne jest też poznawanie nowych muzyków, bo oprócz programu konkursowego są także koncerty, więc są to miejsca, gdzie jeździ się tak naprawdę po naukę, a nie po nagrody. Zdobywanie nagród, nie zaprzeczam, jest oczywiście przyjemne i pomaga człowiekowi w życiu i rozwijaniu się.

HFC Czy mógłbyś wymienić te najważniejsze osoby, które spotkałeś na początku swojej kariery?
MT Kiedy jeździłem na warsztaty jazzowe do Puław, spotkałem tam muzyków z Berklee i to był mój pierwszy kontakt z jazzmanami ze Stanów…

HFC A nie korciło Cię, żeby wyjechać na stypendium właśnie do Berklee?
MT Kilka razy mnie korciło, ale nie miałem szczęścia z tymi stypendiami. Próbowałem pojechać do Cal Arts w Los Angeles w Kalifornii, ale nie udało się głównie z powodów finansowych. Wracając do tych ważnych osób, to również w Puławach „wypatrzył” mnie Kazimierz Jonkisz i zaprosił mnie do swojego kwartetu. To była dla mnie pierwsza ważna postać i pierwsze poważne granie…

HFC Czyli prawdziwa szkoła jazzu?
MT Tak, czyli najbardziej naturalna, na zasadzie mało gadania, dużo grania. Później był Jan Ptaszyn Wróblewski i gra w jego „czwartecie”. Następnie Janusz Muniak, koncerty w jego krakowskiej piwnicy, które były dla mnie wielką inspiracją i nauką. Ostatnio to kontakty z muzykami amerykańskimi, jak Eddie Handerson, Victor Lewis no i ostatnio Bennie Maupin.

HFC Do Maupina jeszcze powrócimy. Czy długo dojrzewałeś do takiej konkluzji, że tym podstawowym zespołem będzie klasyczne trio, taka kwintesencja jazzowego grania?
MT Ja bardzo lubię tę konwencję i staram się w miarę możliwości grać z moim triem. Natomiast bardzo lubię pracę jako sideman, a ponieważ mam dużo takiej pracy, więc moje trio nie jest moim głównym zespołem.

HFC A co takiego niezwykłego jest w graniu w trio?
MT To jest według mnie dobry podział sił, taka magia trójki, każdy z trzech muzyków ma swoje zadanie, uzupełniają się i dopełniają. Ja to bardzo lubię, bo taka konfiguracja wymaga od pianisty więcej skupienia. Jest to niezmiernie stymulujące.

HFC W jakich okolicznościach poznałeś Łukasza Żytę i Michała Barańskiego?
MT Łukasza poznałem jeszcze przed studiami i to jest perkusista z którym najbardziej lubię grać. Byliśmy razem na roku w Katowicach i mamy za sobą wiele wspólnych, muzycznych doświadczeń. Natomiast Michał to jest najmłodsze pokolenie, więc gramy ze sobą dopiero od dwóch, trzech lat. Michał bardzo wcześnie rozpoczął swoją karierę, bo już jako nastolatek wyjechał do Stanów, gdzie grał z klarnecistą Bradem Terrym. Zagrał tam kilkadziesiąt koncertów, więc miał dobrą szkołę w kolebce jazzu. Michała polecił mi właśnie Łukasz. Obaj są wspaniałymi instrumentalistami i cieszę się, że mogę z nimi pracować. To ogromny komfort i wielka przyjemność.

HFC Jak ważnym elementem Twojej działalności jest współpraca z Agą Zaryan?
MT Znamy się od dawna i zrobiliśmy wspólnie wiele projektów. To jest wokalistka, która najbardziej mnie przekonuje swoją wrażliwością, muzykalnością, tym jakie wybiera teksty utworów oraz swoim nienagannym angielskim.

HFC Bardzo mnie ciekawi, jak wyglądała praca nad projektem „Umiera piękno”, bo mam wrażenie, że mogłeś pofolgować sobie w warstwie aranżacyjnej, brzmieniowej?
MT Jak najbardziej, choć słowo pofolgować nie bardzo pasuje do tematyki płyty. Tym bardziej, że temat jest mi bliski, gdyż moja rodzina brała udział w powstaniu warszawskim i godząc się na ten projekt, dosyć poważnie do niego podszedłem. Nie chciałem, żeby to, co zrobię, było przesadzone czy zbyt pompatyczne. Chciałem, żeby teksty wybrane przez Agę były delikatnie zobrazowane, zilustrowane muzycznie. To było dla mnie dosyć trudne zadanie, zwłaszcza że wcześniej nie pisałem muzyki do podobnych projektów. Nie aranżowałem również na sekcję smyczkową, harfę czy obój. W jakimś sensie była to dla mnie „dziewicza” przygoda, ale z efektu jestem bardzo zadowolony.

HFC Cztery lata temu ukazała się płyta Twojego tria „Bird Alone” z Darkiem Oleszkiewiczem na basie – to pewnie też bardzo ważna postać w tym Twoim artystycznym życiu?
MT Oczywiście. Darkowi bardzo wiele zawdzięczam. Spotkałem go przy okazji nagrywania płyty z Januszem Muniakiem w 1995 roku, a rok później pojechałem do Stanów, gdzie Darek poznał mnie z kilkoma znakomitymi muzykami. Oczywiście przez ten czas często grywaliśmy w Polsce, np. z Piotrem Baronem.

HFC Jak to się stało, że „Bird Alone” ukazało się nakładem japońskiej firmy GATS Production?
MT Można powiedzieć, że banalnie. Dostałem e-maila od wydawcy, który słyszał mnie na płytach wysłanych mu przez wytwórnię GOWI. Zaproponował mi wydanie autorskiej płyty w trio, na co oczywiście się zgodziłem. Dwa miesiące trwała wymiana e-maili, po czym wydawca przyjechał do Polski, napisałem muzykę, odbyła się sesja i w efekcie ukazała się „Bird Alone” na rynku japońskim.

HFC Rynek japoński jest specyficzny, czy dobrze sprzedaje się „Bird Alone”?
MT Przyznam się szczerze, że do końca nie wiem, jak to jest. Po kilkuletnich doświadczeniach te moje pierwsze emocje, zachwyt, że tak się stało, troszeczkę opadły. Okazało się, że np. dystrybucja w Polsce nie była dopilnowana, a poza tym dosyć ciężko współpracować na odległość. Oni przecież mają swój „temperament”, poczucie czasu oraz zasady, których ja do końca nie rozumiem. Jeśli miałbym odpowiedzieć jednym zdaniem, to są plusy i minusy tej mojej „japońskiej przygody”.

HFC Czy aktualnie „Bird Alone” można kupić w naszym kraju?
MT Płyty nie ma w tej chwili w Polsce, bo po prostu nakład się wyczerpał, a wydawca nie jest zbyt zainteresowany wytłoczeniem nowych egzemplarzy. Powstała więc sytuacja dosyć nietypowa, którą będę musiał jakoś rozwiązać. Paradoksalnie sam nie mam tej płyty w domu i nie potrafię powiedzieć, jak ją zdobyć.

HFC Pracujesz nad wieloma projektami. Często my, jazzmani, nie zdajemy sobie sprawy, że za miedzą, u sąsiadów, obojętnie zza której granicy też grają jazz. Mam tu na myśli choćby czeską stronę i Twoją współpracę z kwintetem kontrabasisty Jaromira Honzaka. Większość chwali się oczywiście w cudzysłowie współpracą z „zachodem” a Ty, proszę, na południe, do Czech!
MT Tę współpracę zawdzięczam Piotrowi Baronowi, który dużo wcześniej grywał z muzykami czeskimi i słowackimi. To środowisko czeskich muzyków to bardzo fajna społeczność. Osobiście bardzo lubię tam jeździć, lubię z nimi pracować. Oni mają swoje specyficzne poczucie melodii, frazy. W kompozycjach Jaromira Honzaka czy gitarzysty Davida Doruzki wyczuwam taką „czeską” nutę. Często są to dosyć skomplikowane, rozbudowane utwory, ale przez to bardzo ciekawe.

HFC Kolejny projekt, o którym warto wspomnieć, to płyta Grzegorza Karnasa „Sny”. Tu z kolei, mam wrażenie, odezwała się Twoja miłość do fortepianu elektrycznego Fendera.
MT Ja bardzo to lubię, bo zaraziłem się tym brzmieniem przy okazji choćby słuchania płyt Stevie Wondera czy elektrycznych płyt Herbie Hancocka. Rzeczywiście do Fendera mam dużą słabość i bardzo lubię na nim grać. Dodatkowo Grzesiek bardzo lubi eksperymentować z brzmieniami w studiu, dodawać różne efekty, co bywa niezmiernie inspirujące, więc to dodatkowy plus uczestniczenia w tego typu projekcie.

HFC Mam nadzieje, że tym przełomowym projektem dla Ciebie i Twojego tria okaże się udział w nagraniu „Early Reflections” Bennie Maupina. To naprawdę zderzenie z legendą i myślę, że czytelników HFC zainteresuje to, jak się poznaliście i dlaczego zaprosił Was, a nie inne trio, których przecież nie brakuje za oceanem.
MT Tu muszę podkreślić „udział” Darka Oleszkiewicza, bo to on dał Benniemu do posłuchania płytę „Bird Alone”. Później dostałem e-maila od Maupina, który wyraził chęć, zainteresowanie współpracą z moim triem. Następnie przyleciał do Polski, odbyły się dosyć intensywne próby…

HFC A jak wyglądało pierwsze spotkanie?
MT Bennie zachowywał się tak, jakbyśmy znali się od dawna. Uśmiechnięty, zadowolony, niemogący się doczekać nagrań z nami. Ta otwartość z jego strony była rzeczywiście bardzo zaskakująca, ale i dopingująca zarazem.

HFC Czy od strony czysto muzycznej też okazał się bardzo otwarty, choćby na Twoje pomysły?
MT Czasami mówi bardzo konkretnie, o co mu chodzi, ale często jest odwrotnie, tzn. daje nam wolną rękę. W tym przypadku trudno go wyczuć. Chwilami nie mówi nic i tylko słucha, a czasami tłumaczy dokładnie Łukaszowi (Życie), że: „tutaj masz grać szczotkami, tutaj na talerzach, tutaj nie grać” itp.

HFC Wyczuwa się obcowanie z mistrzem, legendą za życia?
MT Myślę, że tak. Potraktowałem to bardzo serio, uważałem na każdą nutę, którą gram. Cały czas byłem niesamowicie skupiony, skoncentrowany, mając „uszy szeroko otwarte”. Czułem, że ta praca bardzo wiele mi daje, Bennie wyzwalał w nas siłę, którą bardzo trudno nazwać i opisać.

HFC Kiedy zapadła decyzja, że płytę wyda mała, ale niezwykle ceniona choćby ze względu na audiofilski charakter wytwórnia Cryptogramophone?
MT Tak naprawdę były różne opcje, np. że album ukaże się nakładem Polskiego Radia, ale ostatecznie stanęło na Cryptogramophone. Decyzja o wyborze wydawcy należała do Benniego, dlatego nie znam dokładnie okoliczności ani daty jego wyboru.

HFC To sytuacja, w której płyta ukazuje się automatycznie na rynku amerykańskim i europejskim.
MT Sam fakt wydania w Cryptogramophone zaowocował moim wyjazdem do Stanów w kwietniu tego roku i koncertami promującymi wydanie „Early Reflections” w Nowym Jorku i Los Angeles.

HFC Na płycie miałeś też okazję przemycić sporo polskich nut i wcale nie mam na myśli polskiej muzyki ludowej z Podhala tylko romantyzm płynący z Twojej gry.
MT Na pewno jest w tym sporo racji. Maupin zainteresował się nie tylko folklorem góralskim, ale też muzyką Karola Szymanowskiego, gdzie jest sporo impresjonistycznych elementów, które mnie również interesują. Maupin na dodatek sam jest wielkim romantykiem i lirykiem, więc melancholijna, polska nuta bardzo mu odpowiada.

HFC Jakie były odczucia Maupina już po realizacji płyty?
MT Był bardzo zadowolony. Jeszcze kiedy graliśmy próby i to bardzo intensywne, sześcio-, siedmiogodzinne, to wiele mówił, często przerywał itd. Natomiast już w studiu podczas nagrań to były pierwsze lub drugie wersje i ze wszystkiego był zadowolony. Po czasie, już ze Stanów dostawałem e-maile, że muzyka z każdym dniem brzmi lepiej. Podobało mu się również brzmienie i samo studio nagraniowe (Sound And More). Reasumując, chyba SUKCES.

HFC No właśnie, co dalej, pojawiły się jakieś konkretne propozycje?
MT Tak, po wydaniu płyty Bennie przygotowuje wspólne koncerty zarówno w Europie, jak i Stanach. Bennie zawsze mi mówił, że chciał mieć europejski zespół, z którym będzie mógł grać w Europie. Teraz ma nadzieję rozszerzyć naszą współpracę koncertową na inne kontynenty.

HFC Wiem, że na brak wolnego czasu nie narzekasz. Czym nas zaskoczysz – mam nadzieję, że wśród tych planów jest także miejsce na nową płytę tria?
MT Tak, mam już praktycznie cały nowy materiał, ale nie znam jeszcze terminu nagrania. Najbliższe moje plany to nowa płyta z Agą Zaryan, której będę producentem. We wrześniu zaczynamy próby i pewnie kilka koncertów przed wejściem do studia.

HFC Na koniec kilka pytań dotyczących sprzętu odtwarzającego. Pamiętasz, na czym zacząłeś słuchać muzyki?
MT Pamiętam, że ojciec miał w domu szpulowy magnetofon, bodajże niemiecki, ale marki nie pamiętam. Zapamiętałem też, że nigdy w domu nie mieliśmy gramofonu. Oczywiście później był magnetofon kasetowy no i dużym wydarzeniem w moim życiu było otrzymanie walkmana marki Sony. Oj, chodziłem wtedy cały czas ze słuchawkami na uszach, nie mogąc nacieszyć się tym „sprzętem”.

HFC A pamiętasz pierwszą ważną płytę CD, jaką sobie kupiłeś?
MT Z pewnością koncert Davisa i Coltrane’a ze Sztokholmu oraz składankę Carmen McRae, którą bardzo sobie cenię.

HFC Na czym teraz słuchasz muzyki?
MT Na zwykłej miniwieży Sharpa. Mieszkam w kawalerce, więc chyba muszę poczekać na większe mieszkanie i wtedy pomyślę o sprzęcie wyższej klasy. Czasu na słuchanie mam naprawdę niewiele i jeśli już, to w podróży na iPodzie.

HFC Masz wybrane tytuły płyt, który służą Ci za wzorzec i ten muzyczny, i ten nagraniowy?
MT Z pewnością większość płyt z ECM Manfreda Eichera, rzeczywiście większość brzmi bardzo dobrze. Do tego płyty Wayne’a Shortera, Herbie Hancocka. Nie ukrywam, że lubię stare płyty jazzowe z lat 50. i 60., które są teraz ponownie po remasterach wydawane. Warto sobie zdać sprawę z tego, że pomimo gorszej technologii, możliwości technicznych uzyskiwano naprawdę ciekawe brzmienia, że o warsztacie wykonawczym nie wspomnę.

HFC Na zakończenie pytanie niezwiązane z muzyką. Czy pytają Cię czasami, czy nie pochodzisz z Węgier i tokaju nie pijasz?
MT Oczywiście, że pytają. Raz nawet miałem taką sytuację, że grając na „Złotej Tarce” w Iławie, jak zszedłem ze sceny, podszedł do mnie facet i zaczął do mnie mówić po węgiersku. Tylko dlatego, że usłyszał, jak się nazywam. Często ludzie kojarzą mnie z Węgrami no i tym winkiem.

HFC Popijasz tokaj?
MT Jak najbardziej. Mam nawet w lodówce, chwileczkę, zaraz zobaczę dokładnie, to jest Samorodnyj. Ale oprócz tokaju lubię też czerwone wino.

Oficjalna strona Michała Tokaja http://www.michaltokaj.com

Rozmawiał Sylwester Podgórski, Polskie Radio Koszalin