Tomasz Stańko mówi, że "na basie jest stabilny, jak mało kto", Ania Jopek, że ma "tę świetną, surową siłę gry", a Manu Katché po prostu kocha z nim grać. Sławek Kurkiewicz, jedna trzecia Simple Acoustic Trio, zespołu, o którym powiedziano już bardzo wiele i to nie tylko w kontekście współpracy ze Stańką. Na początku tego roku nagrali w Nowym Jorku materiał na drugą płytę dla wytwórni ECM Manfreda Eichera. I pewnie nie minę się z prawdą, jeśli powiem, że cała rzesza audiofilów od lat zastanawia się i zadaje sobie proste wydawałoby się pytanie: na czym polega brzmienie ECM (o ile takowe jest!) i fenomen jego twórcy Manfreda Eichera? Najlepiej takie wątpliwości rozwiązywać u źródeł, przepytując muzyków, którzy dla tej wytwórni nagrywają. Sławek Kurkiewicz okazał się rozmówcą bardzo wdzięcznym, który jednocześnie, takie odnoszę wrażenie, obalił kilka mitów i pokazał od kuchni pracę z Eicherem, tak cenną z punktu widzenia miłośnika dobrego dźwięku. Ale od początku…

HFC Kiedy po raz pierwszy zetknąłeś się z nagraniami sygnowanymi wytwórnią ECM?
Sławomir Kurkiewicz Kojarzyłem ten termin raczej z Keith Jarrett Trio niż z wytwórnią, która to wydała. To były nagrania "Standards vol. I" i "Standards vol. II", jak się okazało, zrealizowane w tym samym studiu w Nowym Jorku, w którym nagrywaliśmy nowy materiał. Mnie nie tyle pociągał sam fakt mitu, brzmienia ECM-u, co muzycy, którzy nagrywali dla tej wytwórni, a była to dla mnie grupa muzyków chyba najważniejsza w historii jazzu po 1969 roku.
HFC Jakie miałeś wtedy odczucia estetyczne?
SK Te płyty zawsze brzmiały doskonale. Później zacząłem zwracać uwagę na to, że płyty ECM-u brzmią nieco inaczej niż inne, jest tam więcej pogłosu i np. fortepian za "mgłą". Tylko nie jestem pewien, czy to wynikało tak naprawdę z jakiejś idei nagrywania i brzmienia, która wychodziła od producenta (Eichera), czy wychodziła od pewnej stylistyki, nurtu, sposobu grania muzyki improwizowanej, czyli krótko mówiąc, od muzyków. Najprawdopodobniej i jedno, i drugie miało wpływ na to brzmienie.
HFC Czy wtedy, gdy pierwszy raz usłyszałeś Keitha Jarretta, pomyślałeś sobie, albo miałeś takie marzenie, żeby kiedyś nagrywać dla takiej wytwórni?
SK Najpierw było marzenie, żeby grać z Tomaszem Stańką, które zmaterializowało się bardzo szybko. Następnie, nie ukrywam, zacząłem marzyć o tym, żeby nagrywać w Trio. Wiedziałem podświadomie, że jest to skrót, który może spowodować, że nagramy dla ECM-u płytę, a to z kolei otwierało “okno” na rynek międzynarodowy.
HFC Zapytam się trochę przekornie: czy wszystkie nagrania z ECM-u Ci się podobają, czy niektóre odrzucasz?
SK Oczywiście, że nie wszystkie, choćby z tego względu, że wszystkiego nie znam. Mnie osobiście interesuje muzyka improwizowana, wykonywana przez muzyków, których najbardziej cenię, jak Keith Jarrett, ze Skandynawii Bobo Stenson i Jan Garbarek, ale także Pat Metheny czy Art Ensamble Of Chicago.
HFC Pierwsze spotkanie z Eicherem?
SK To było przy okazji koncertu "Tomasz Stańko From The Green Hill" w Weronie. Stańko nagrał płytę pod takim tytułem dla ECM-u ze Skandynawami, czyli Andersem Jorminem na basie i Jonem Christensenem na perkusji, Anglikiem Johnem Surmanem na saksofonie, Amerykanką Michelle Makarski na skrzypcach i Argentyńczykiem Dino Saluzzim na bandoneonie. Ja z Michałem (Miśkiewiczem) znalazłem się w zastępstwie Jona Christensena i Andersa Jormina. Na lotnisku okazało się, że Manfred również będzie, no i tak doszło do pierwszego spotkania. Nie wiedzieliśmy, czego się spodziewać, ponieważ krążyły historie, mity o tym, że potrafi być wredny w studiu, że potrafi przerwać sesje itd. Jak się okazało, to były rzeczywiście mity. Następnie spotkaliśmy się w Oslo przy okazji nagrania "Soul Of Things" Tomasza. My, to znaczy Trio, mamy taką cechę, że jak się mierzymy z jakąś trudną sytuacją, to zawsze wychodzi nam to na dobre. Sytuacja była trudna, bo po raz pierwszy nagrywaliśmy dla takiej wytwórni, ale okazało się, że zachowaliśmy "zimną krew", byliśmy pewni tego, co grać. Myślę, że “przylgnęliśmy” mentalnie. W pewnym sensie odczuwamy muzykę podobnie, rozumiemy to, czego Manfred oczekuje i tak samo on rozumie nasze podejście. Jest to podejście swobodnej improwizacji, kreowania muzyki tu i teraz, a nie odgrywanie przygotowanego materiału.
HFC Po części obalasz mity dotyczące Eichera, ale wielu uważa, że jest apodyktyczny i jest trudną osobowością. Ty uważasz, że nie?
SK Tak, to trudna osobowość i wydaje mi się, że gdyby było inaczej, to nie osiągnąłby tak wiele. To jest taka branża, w której trzeba podejmować szybko decyzje i trzeba być konsekwentnym, nawet jeśli się popełnia błędy. To wymaga takiej osobowości, która jest zdeterminowana, to on podejmuje decyzje w tej wytwórni i to nie dotyczy tylko nagrania, ale kwestii związanych z produkcją, promocją, publishingiem, mediami itp. Nie jest to jednak człowiek, który mówi nam w studiu, jak grać, jeśli o to pytasz. Absolutnie.
HFC Ale potrafi w trakcie take’a przerwać i powiedzieć: powtórzcie to, zróbcie to jeszcze raz, może inaczej?
SK Tak, ale w taki sposób, i to jest cecha dobrych producentów, że to jest kreatywne dla muzyki, a nie destrukcyjne. Jest taka słynna płyta Stańki "Balladyna" nagrana z Dave’em Hollandem, Tomaszem Szukalskim i Edvardem Vesalą i pierwszy utwór ("First Song") jest bardzo dynamicznym walcem w szybkim tempie, który oryginalnie był w zasadzie kompozycją ad libitum, rubato, taką spokojną balladą. Manfred zasugerował, żeby zmienić charakter utworu i to kompletnie zmieniło całość. To nie jest mówienie, co grać, tylko pewien impuls, który zaczyna reakcję łańcuchową i kreację muzyków.
HFC Wiem, że dużo rozmawialiście, nie tylko w czasie sesji, ale np. podczas kolacji przy dobrym winie. Czy były to rozmowy tylko o muzyce?
SK Trzeba być naprawdę godnym rozmówcą dla Manfreda, bo on ma szeroką wiedzę na wszelkie tematy. Wie mnóstwo np. o historii Polski i Rosji, o naszych relacjach. Były to rozmowy, które przebiegały w atmosferze żartów, aczkolwiek zwykle kończyły się na poważnej rozmowie o muzyce, o fascynacji improwizowaną muzyką, która w latach 60. tak pięknie rozkwitła.
HFC Praca od rana do wieczora?
SK Zawsze od rana do wieczora, od 9.00 do 19.00. Dwa dni nagrania i trzeci dzień na zgranie, tak to zawsze wygląda.
HFC Eicher zawsze uczestniczy w sesjach?
SK Czasami przychodzi trochę później, ale on lubi w tym uczestniczyć, bo wtedy czuje, że bierze w tym udział. Obecność Manfreda zmienia nasze wcześniejsze ustalenia co do form utworów i aranżacji. W pewnym sensie można powiedzieć, że wyzwala rodzaj mobilizującego strachu, który powoduje, że wszyscy muzycy grają lepiej.



HFC W którym momencie zaproponował Wam nagranie solowej płyty?
SK Zaraz po nagraniu “Soul Of Things” ze Stańką. Pamiętam to jak dziś, wychodziliśmy z hotelu, idąc do restauracji. Powiedział, że byłoby miło nagrać Trio. I to właściwie było tyle. Odezwał się później, kilka e-maili, zgranie terminów, to było naprawdę bardzo proste.
HFC Interesuje mnie Wasza rozmowa przed nagraniem, o tym, jaka to ma być płyta.
SK Nie było czegoś takiego.
HFC Naprawdę?
SK W trakcie nagrywania "Soul Of Things" były takie fragmenty, że partie tria na tyle podobały się Manfredowi, że nie musiał wiedzieć, jaka to ma być płyta. Poza tym tego się tak naprawdę nigdy nie wie. Jeżeli zespół nagrywa parę płyt, to ważne jest tylko to, żeby następna nie była kalką tej poprzedniej. W przypadku muzyki, którą my się zajmujemy, nie ma miejsca na przygotowanie jakiejś koncepcji płyty, ona się przygotowuje w trakcie powstawania, w zależności od tego, jak utwory zostaną zagrane. I tu jest kapitalna rola Eichera, to jak łączy utwory w całość płyty. Ale żeby nie było wątpliwości: on zawsze proponuje, sugeruje, zawsze jest burza mózgów – po nagraniu, w trakcie zgrania, który utwór gdzie bardziej pasuje. Tyle tylko, że to, co on ustali, pasuje idealnie. Tomasz Stańko mawia, “że jest naprawdę głupotą nie ufać człowiekowi, który od tylu lat pracuje z wybitnymi muzykami”.
HFC A podejście do brzmienia Eichera, bo mam wrażenie, że stawia jednak pewne warunki, które trzeba spełnić?
SK Nie, on kocha brzmienie akustyczne. Kocha dźwięk, który nie jest zagrany zbyt mocno. Jeśli w studiu zagra się zbyt agresywnie na fortepianie, zbyt mocno uderzy dźwięk na kontrabasie, to cała ekspresja, która z tego ma wyniknąć, wcale nie wychodzi na nagraniu, ponieważ ten dźwięk jest "przepalony". Poza tym wiemy z doświadczenia, że wszelkie nagrania, które robiliśmy, które były grane mniej ekspresyjnie, brzmią zdecydowanie lepiej. Dlatego dynamika nie wychodzi poza mezzoforte, czyli średnio głośno…
HFC I to, co jest charakterystyczne, płyty z ECM-u nie są głośno nagrywane, poziom dźwięku nie jest wysoki.
SK Tak, choć to w dużym stopniu zależy od studia. Nagrania mają szerokie spektrum dynamiczne, jest bardzo dużo cichych momentów. Porównałbym to z nagrywaniem muzyki symfonicznej. Manfred nagrywa jazz trochę tak, jak muzykę symfoniczną, gdzie coś się może zaczynać od ciszy i gdzie cisza ma duże znaczenie dla muzyki…
HFC Ci, co słuchali choć raz w całości np. "Bolero" Ravela, powinni wiedzieć, o czym mówimy.
SK Tak, to dobry przykład.
HFC Ta estetyka Eichera dotyczy nie tylko muzyki, ale np. projektów okładek?
SK Osoba z firmy odpowiedzialna za grafikę wysyła kilka wersji okładek. Jak do tej pory mieliśmy podobne odczucia co do wyboru. To jest dosyć łatwe, jeżeli są cztery fortepiany, łatwo jest wybrać ten jeden, który jest najlepszy. Wystarczy mieć jakieś poczucie estetyki, ja to osobiście nazywam "balansem".
HFC Jak myślisz, na czym polega fenomen Eichera?
SK Na pewno na tym, że on jest taki, jaki jest. Ma "nosa" do ludzi i wybiera sobie najlepszych współpracowników. Korzysta z najlepszych muzyków, jacy są dostępni na całym świecie. Nie zamyka się, szuka muzyków np. na Ukrainie, w Chinach, gdziekolwiek, ma otwarty umysł. Chłonie wszystko, co dzieje się w sztuce, filmie, malarstwie, literaturze, on to wszystko bierze pod uwagę.
HFC Powiedziałeś, że szuka muzyków na całym świecie, ale utarło się powiedzenie, że ECM to najbardziej europejskie brzmienie jazzu.
SK Tylko że jest tutaj pewien paradoks. Wielu europejskich muzyków nagrywa dla ECM-u, ale też równie wielu amerykańskich i czy to znaczy, że jest "zeuropeizowane brzmienie amerykańskie"? Można się upierać, przeprowadzać analizy i szufladkować. Wydaje mi się, że zostało to tak nazwane dlatego, że jest to największa i najlepsza wytwórnia w Europie.
HFC Albo poprzez pryzmat nagrań Jana Garbarka i nieznajomości całej palety "barw" ECM-u?
SK Tak, ECM nagrywa dużo muzyki skandynawskiej, która sama w sobie ma inny "kolor" i ona kojarzy się z muzyką europejską. Trzeba jednak pamiętać, że jazz europejski to również Francja, Anglia, Włochy, a to już jest nieco inne brzmienie.
HFC Mówiliśmy dużo o fenomenie Eichera, a ja mam taką teorię, że może po prostu część społeczeństwa z "wrażliwym uchem" zawsze będzie czuła potrzebę słuchania muzyki nagranej w jak najbardziej naturalny sposób?
SK Ja się o tym przekonałem niedawno, w trakcie sesji Tria w Nowym Jorku w Avatar Studios. Jak Manfred tak naprawdę nagrywa? On mówi, że nie używa żadnej equalizacji, tzn. nie dodaje ani dołu, ani góry, ani środka we wzmacniaczu w konsolecie, tylko całe brzmienie ustawia pozycją mikrofonów i dodaje do tego pogłos, który daje wrażenie grania w jakimś dużym pomieszczeniu. Być może Manfred specjalnie nie mówił o innych tajemnicach, jeśli chodzi o brzmienie. Wiem, że używa pogłosu Lexicona (starszy model). Tak naprawdę za każdym razem te mikrofony stoją inaczej, tak że nie ma żadnego patentu czy też wzoru, o który można się oprzeć. Brzmienie przede wszystkim wychodzi z zespołu, czyli tak jak zespół brzmi, tak brzmi muzyka. Ja byłem zdziwiony, bo jest kolosalna różnica, jeśli chodzi o odsłuch nagrywanej muzyki w studiu w Oslo, w Nowym Jorku czy we Francji, porównując do najlepszych polskich studiów, jak S4, S1 w Warszawie. To są wszystko studia porównywalne do tych najlepszych na świecie, ale to brzmienie w słuchawkach nigdy nie jest tak dobre. To wynika prawdopodobnie tylko z pracy ludzi…
HFC To znaczy, że ma doskonałych inżynierów dźwięku?
SK Oczywiście, przez lata współpracował z Janem Erikiem Kongshaugiem z Oslo, w którego Rainbow Studio nagrał mnóstwo płyt, w Nowym Jorku pracuje z Jamesem Farberem, który realizował wszystkie najważniejsze nagrania jazzowe ostatnich lat, on również nagrywał naszą płytę z Trio. To jest kwestia doboru ludzi, np. pierwszy raz spotkałem się z technikiem podczas nagrań, który dokładnie wiedział “w nutach”, gdzie jesteśmy, to była sesja z Manu Katché. Jeśli była potrzebna jakakolwiek edycja, znalezienie nuty, to on wiedział, gdzie ta nuta jest w partyturze. To są rzeczy niespotykane w Polsce ani nawet w Europie.
HFC Jak rozumiem, Eicher był na tyle zadowolony z debiutu, że zaproponował kolejną sesję?
SK Tak, to trwało prawie dwa lata, ale tylko dlatego, że byliśmy bardzo zajęci koncertami z Tomaszem Stańką. Graliśmy rocznie 80–100 koncertów, a to jest naprawdę dużo. Ciężko było znaleźć wolny termin i dogodne okoliczności, a plan był taki, że będziemy nagrywać w Nowym Jorku.
HFC Czy od strony artystycznej dostaliście carte blanche?
SK Dał nam carte blanche, choć pytał się wcześniej o jakieś “strzępy muzyki”, ale tak się złożyło, że słyszał nas na koncercie w Monachium (rodzinne miasto Eichera), przyszedł na koncert, który bardzo mu się spodobał.
HFC Czyje tematy znalazły się na płycie?
SK W połowie są to utwory Marcina (Wasilewskiego), pozostałych tematów na razie nie chcę zdradzić, choć mogę uchylić rąbka tajemnicy, że jest jeden utwór Tomasza Stańki. Ale reszta niech pozostanie niespodzianką. Płyta być może ukaże się pod koniec tego roku, jeśli nie, to na początku przyszłego, wszystko w tym temacie zależy od Manfreda.
HFC Nowy materiał nagraliście w Avatar Studios, które uważa się za jedno z najlepszych na świecie.
SK Trudno mi się do tego odnieść, gdyż wcześniej nagrywałem również w bardzo dobrych studiach. Jedno jest pewne: w każdym studiu muzyka brzmi inaczej, mało tego, każda sesja brzmi inaczej. Avatar Studios to trzy studia znajdujące się na trzech piętrach i oczywiście każde z nich jest trochę inne. My nagrywaliśmy w dwóch: w mniejszym "C" odbyła się sesja z Manu Katché, a Trio nagrywaliśmy w największym studiu “A”. Mobilność wszelkich mniejszych pomieszczeń w tej głównej sali jest dowolna. Można sobie ustawić dowolną konfigurację “pokojów wewnątrz pokojów”, jeśli chce się odizolować instrumenty od siebie. Możliwości są rzeczywiście imponujące.



HFC Wspomniałeś o sesji z Manu Katché. To już druga Twoja sesja z tym słynnym perkusistą. Czy to też jest w jakimś sensie spełnianie marzeń?
SK O tyle, że Manu grał z największymi basistami na świecie i daje mi cały czas odczuć, że kocha ze mną grać. To nie jest perkusista stricte jazzowy, który mocno “zmienia” muzykę, łamie rytm itd. On właśnie trzyma rytm i puls popowy i robi to jak może paru ludzi na świecie. Gra z nim jest czystą przyjemnością, ja to traktuję jak inną formułę. Jest okazja, żeby pograć w innej konfiguracji zupełnie inną muzykę.
HFC Muzyka będzie zbliżona do "Neighbourhood"?
SK Zupełnie inna, zdecydowanie bardziej dynamiczna, co jest zaskakujące jak na ECM. Utwory skomponowane przez Manu na początku wydawały się bardzo dziwne, ale zabrzmiały bardzo dobrze w studiu.
HFC Graliście z Trio na różnych kontynentach i pewnie w każdym zakątku świata publiczność jest trochę inna?
SK Najlepiej grało nam się w Anglii. Graliśmy dwa razy w Queen Elizabeth Hall dla dosyć dużej publiczności (ok. 1000 osób). Tam naprawdę mieliśmy doskonały odbiór, publiczność jest znakomita, czyli żywa i ciepła. Bardzo podobna jest w Stanach Zjednoczonych, można powiedzieć, że trochę chłodniejsza bywa w Skandynawii, ale to chyba z racji tego "światła" i klimatu. Polska publiczność też bardzo dobrze reaguje, niesamowite było za to przyjęcie publiczności w Kijowie kilka lat temu. Czułem się, jakbym grał w The Beatles, graliśmy w kinie na 1000 osób, gdzie nie było widać wolnej przestrzeni, łącznie ze schodami.
HFC Na jakich rynkach najlepiej sprzedają się wasze płyty?
SK Na pewno Niemcy, Stany Zjednoczone, Anglia. Jeśli chodzi o Trio, to niestety nie jest to Polska. Z tego co wiem, nasze wcześniejsze płyty dobrze sprzedają się w Japonii, szczególnie “Habanera”.
HFC Niedyskretne pytanie na zakończenie: na jakim sprzęcie słuchasz muzyki w domu?
SK (śmiech) Nie, nie, może nie będę się na ten temat wypowiadać. Środki finansowe na razie inwestuję w instrumenty, mam kilka różnych kontrabasów. Jestem tuż przed kupnem czegoś interesującego, ale z pewnością nie będzie to nic z górnej audiofilskiej półki. Powód jest dla mnie prosty. To nie jest dla mnie najważniejsze, ja słucham treści muzycznej, a samo brzmienie odbieram bardziej przez pryzmat tego, jak muzycy brzmią między sobą, niż jak to wygląda od strony technicznej.

Foto: Jarosław Grabek
Rozmawiał Sylwester Podgórski, Polskie Radio Koszalin HFC